Czy Wolfgang Amadeus Mozart był pierwszym jazzmanem w historii? Pytanie brzmi jak prowokacja, ale analiza struktury jego utworów prowadzi do zaskakujących wniosków. Filip Wojciechowski, pianista łączący dwa muzyczne światy, podjął się ryzykownego eksperymentu. Zasiadł przy historycznym fortepianie z 1830 roku, by udowodnić, że między XVIII-wiecznym Wiedniem a współczesnym klubem jazzowym istnieje bezpośrednie połączenie.
Projekt „Jazz z MACV” w Warszawskiej Operze Kameralnej to nie jest zwykły koncert. To laboratorium muzyczne, w którym zderzają się dwie epoki. Tym razem na warsztat trafiły koncerty fortepianowe F-dur KV 413 i D-moll KV 466. Wybór nie był przypadkowy, a wykonanie wymagało od artysty nie tylko wirtuozerii, ale i inżynierskiego zrozumienia mechaniki dawnego instrumentu.
Improwizacja wpisana w system
Współczesna filharmonia przyzwyczaiła nas do „grania z nut” co do kropki. Tymczasem Wojciechowski, powołując się na źródła historyczne, przypomina zapomnianą prawdę: wielcy klasycy byli mistrzami improwizacji. Mozart improwizował swoje kadencje i dopiero potem zapisywał je dla potomnych – tłumaczy pianista, Filip Wojciechowski.
Szczególnie fascynujący jest przypadek koncertu D-moll. Mozart pisał go w takim pośpiechu, że kopiści przepisywali nuty dla orkiestry w dniu premiery. Kompozytor nie zdążył rozpisać własnych partii solowych, więc tworzył je na żywo, na scenie. To czysta definicja jam session. Wojciechowski wchodzi w te „puste miejsca” w partyturze, wypełniając je współczesną harmoniką, skalami bebopowymi i jazzowym pulsem. Traktuje Mozarta nie jak eksponat w muzeum, ale jak żywy, otwarty system operacyjny.
Walka z materią czyli Pleyel z 1830 roku
Największym wyzwaniem technicznym projektu nie była jednak sama muzyka, ale narzędzie do jej wydobycia. Wojciechowski zasiadł przy replice fortepianu Pleyela z 1830 roku. Dla pianisty wychowanego na współczesnych Steinwayach czy Yamahach, to jak przesiadka z nowoczesnego bolidu do zabytkowego automobilu.
>> PRZECZYTAJ TAKŻE <<
Różnice są fundamentalne. Historyczny instrument nie posiada tzw. podwójnej repetycji (mechanizmu pozwalającego na szybkie powtórzenie dźwięku bez pełnego powrotu klawisza). Klawisze są węższe, krótsze, a wolumen brzmienia – znacznie cichszy. Musiałem się przestawić na inny tryb grania, bo tu trzeba używać delikatniejszego dotyku – przyznaje Wojciechowski. To wymagało całkowitej zmiany biomechaniki dłoni. Zbyt mocne uderzenie, typowe dla techniki jazzowej, na tym instrumencie brzmiałoby karykaturalnie.
Balans na krawędzi stylów
Kluczem do sukcesu w takim projekcie jest kalibracja proporcji. Jak bardzo można „jazzować”, by nie zabić ducha klasycyzmu? To zadanie matematyczne: ile procent swobody można dodać do sztywnej ramy formy sonatowej? Wojciechowski przyjął strategię „umiaru ze smakiem”. Jego improwizacje nie są agresywną ingerencją, lecz dialogiem z kompozytorem. Pianista szuka w muzyce Mozarta ukrytych furtek – harmonicznych zwrotów, które aż proszą się o jazzowe rozwinięcie.
Inicjatywa Alicji Węgorzewskiej, dyrektor WOK, by łączyć jazz z instrumentami dawnymi (MACV), pokazuje, że muzyka jest uniwersalnym językiem. Niezależnie od tego, czy narzędziem jest klawiatura z XIX wieku, czy saksofon, chodzi o tę samą kreatywną energię. Mozart, gdyby żył dzisiaj, prawdopodobnie grałby jazz. A Wojciechowski udowadnia, że jazzmani mogą grać Mozarta, nie tracąc przy tym swojej tożsamości.
