Zapomnijmy o Laponii, śniegu i fabryce zabawek obsługiwanej przez elfy. Prawdziwy Mikołaj nigdy nie widział renifera, a zamiast ciepłego kożucha nosił szaty liturgiczne w palącym słońcu dzisiejszej Turcji. Historyczny biskup Miry był postacią formatu, który nie mieści się w kominie. To opowieść o radykalnym miłosierdziu, teologicznych sporach i… kradzieży stulecia, dzięki której jego szczątki trafiły do Włoch.
Gdybyśmy spotkali Mikołaja (gr. Nikolaos) w IV wieku, zobaczylibyśmy człowieka o śniadej cerze, prawdopodobnie ze złamanym nosem. Ślady na czaszce wskazują na obrażenia, być może od tortur w czasach prześladowań chrześcijan za cesarza Dioklecjana. Urodził się około 270 roku w Patarze, w bogatej greckiej rodzinie, w rzymskiej prowincji Licja. To dzisiejsza Turcja, region Antalya – miejsce, gdzie prędzej można dostać udaru słonecznego niż odmrożeń.
Złoto rzucone w noc
Skąd wziął się mit o prezentach? Z konkretnego aktu społecznego, a nie z chęci rozdawania zabawek. Legenda, mająca solidne podstawy w tradycji, mówi o sąsiedzie biskupa, który zbankrutował. W tamtych czasach brak posagu dla trzech córek oznaczał dla nich tragiczny los – najpewniej sprzedaż do domu publicznego lub niewolnictwo.
Mikołaj, chcąc zachować anonimowość – zgodnie z biblijną zasadą „niech nie wie lewa ręka, co czyni prawa” – nocą podrzucał przez okno bryły złota owinięte w chustę. Według jednej z wersji wpadły one do suszących się pończoch lub butów. To nie była „magia świąt”, to była twarda waluta, która uratowała godność i życie trzech kobiet. Ten gest stał się fundamentem tradycji obdarowywania, która ewoluowała przez wieki.
Biskup o twardej ręce
Mikołaj nie był dobrotliwym dziadkiem, który głaskał wszystkich po głowach. Był uczestnikiem Soboru Nicejskiego w 325 roku – wydarzenia, które ukształtowało chrześcijańskie dogmaty. Historyczne przekazy malują obraz człowieka bezkompromisowego w kwestiach wiary. Istnieje przekaz – choć dyskutowany przez historyków – że podczas debaty teologicznej Mikołaj tak zdenerwował się herezjami głoszonymi przez Ariusza (który podważał boskość Jezusa), że… spoliczkował go na oczach cesarza Konstantyna. Niezależnie od tego, czy cios faktycznie padł, pokazuje to charakter biskupa: gorliwy, waleczny i stawiający prawdę ponad dyplomację. To patron na trudne czasy, a nie tylko na czas otwierania prezentów.
>> PRZECZYTAJ TAKŻE <<
Przez wieki Mikołaj był czczony przede wszystkim jako patron żeglarzy i podróżników – to przez legendę o uciszeniu burzy, a także więźniów i niesłusznie skazanych. Chodziło o interwencje u cesarza w sprawie niesprawiedliwych wyroków karnych. Jego kult był tak potężny, że w XI wieku doszło do niezwykłego wydarzenia. W 1087 roku, gdy Mira znajdowała się pod panowaniem muzułmańskim, włoscy kupcy i żeglarze z Bari postanowili „uratować” (czytaj: wykraść) relikwie świętego.
To była operacja militarno-wywiadowcza. Włosi włamali się do grobowca, zabrali kości i przewieźli je do Bari, gdzie spoczywają do dziś w bazylice San Nicola. Dlatego często mówi się o Mikołaju z Bari, choć za życia we Włoszech nigdy nie był. Badania antropologiczne tych szczątków potwierdzają, że należały do mężczyzny w podeszłym wieku, żywiącego się głównie dietą wegetariańską, typową dla postnego życia mnichów wschodu.
Od biskupa do krasnala
Jak Mikołaj stał się Santa Clausem? To efekt lingwistycznej i kulturowej ewolucji. Holenderski Sinterklaas przypłynął z osadnikami do Nowego Jorku (Nowego Amsterdamu). Tam jego biskupia mitra powoli zamieniła się w czapkę, a surowy wizerunek złagodniał pod wpływem wierszy Clementa Clarke’a Moore’a i ilustracji Thomasa Nasta w XIX wieku. Ostateczny szlif – czerwony kubrak z białym futrem i rubaszną twarz – utrwaliły kampanie reklamowe z lat 30. XX wieku.
Dziś warto pamiętać o oryginale. O człowieku, który odziedziczył fortunę i rozdał ją potrzebującym, który ryzykował życie dla wiary i który uczył, że prawdziwy prezent to ten dany dyskretnie, tam, gdzie jest realna bieda, a nie tam, gdzie jest nadmiar.
