Choroby układu krążenia zabijają w Polsce więcej ludzi niż cokolwiek innego. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego odpowiadają za niemal 37 procent wszystkich zgonów. Za każdą z tych liczb kryje się człowiek – i w przeważającej większości przypadków kryje się za nią szereg czynników ryzyka, które istniały na długo przed zdarzeniem. Badania prowadzone przez dziesięciolecia na dziesiątkach tysięcy pacjentów w Europie i Stanach Zjednoczonych pozwoliły te czynniki zidentyfikować z dużą precyzją. Nie po to, żeby straszyć- lecz po to, żeby wiedzieć.
Ten artykuł opiera się wyłącznie na danych medycznych: wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC), publikacjach w recenzowanych czasopismach naukowych, danych GUS i NFZ oraz raportach Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Nie zastępuje porady lekarskiej – jest jej uzupełnieniem.
Zawał mięśnia sercowego to stan, w którym przepływ krwi przez tętnicę wieńcową zostaje gwałtownie ograniczony lub całkowicie zablokowany, powodując niedokrwienie i – jeśli pomoc nie nadejdzie wystarczająco szybko – martwicę fragmentu serca.
Najczęstszą przyczyną zawału jest pęknięcie blaszki miażdżycowej i zablokowanie światła tętnicy wieńcowej przez wytworzoną wokół niej skrzeplinę. Miażdżyca – przewlekła choroba zapalna tętnic, w której w ścianach naczyń odkładają się złogi tłuszczu, cholesterolu i innych substancji – rozwija się latami, często bezobjawowo. Gdy blaszka miażdżycowa pęka, natychmiast w miejscu pęknięcia tworzy się skrzeplina. Jeśli zamknie tętnicę całkowicie, serce przestaje otrzymywać tlen. Minuty liczą się dosłownie.
Niedokrwienie mięśnia sercowego może być również skutkiem narastania blaszki miażdżycowej, prowadzącego do zwężenia naczynia krwionośnego, a inną przyczyną może być dysproporcja między zapotrzebowaniem a zaopatrzeniem serca w tlen – do czego może przyczynić się długotrwała tachyarytmia, ciężkie nadciśnienie tętnicze, niedokrwistość lub skurcz tętnicy wieńcowej.
Czynniki ryzyka zawału – co mówią badania
Wytyczne ESC z 2023 roku oraz wieloletnie badania populacyjne pozwoliły podzielić czynniki ryzyka zawału na dwie kategorie: niemodyfikowalne – których zmienić nie możemy – i modyfikowalne, na które mamy wpływ.
Czynniki niemodyfikowalne obejmują wiek – ryzyko zawału znacząco wzrasta u mężczyzn powyżej 45. roku życia, a u kobiet po 55. roku życia – płeć, predyspozycje genetyczne i obciążenie rodzinne chorobami sercowo-naczyniowymi.
Czynniki modyfikowalne są długą listą, ale hierarchia ich wpływu jest dobrze udokumentowana. Badanie INTERHEART, opublikowane w „The Lancet” w 2004 roku i obejmujące 52 kraje, wykazało, że dziewięć modyfikowalnych czynników ryzyka odpowiada za ponad 90 procent ryzyka zawału serca na całym świecie. Należą do nich:
Miażdżyca – odkładanie się blaszek miażdżycowych w tętnicach; nadciśnienie tętnicze — które uszkadza naczynia krwionośne i serce; cukrzyca typu 2, a także: podwyższony poziom cholesterolu LDL i/lub trójglicerydów, otyłość – zwłaszcza brzuszna, palenie papierosów, brak aktywności fizycznej, przewlekły stres oraz nieprawidłowa dieta.
Palenie tytoniu zasługuje na osobne podkreślenie. Substancje psychoaktywne takie jak kokaina czy amfetamina mogą spowodować skurcz tętnic wieńcowych i doprowadzić do zawału serca – ale palenie papierosów jest czynnikiem ryzyka powszechnym, niezależnym i silnym, działającym poprzez uszkodzenie śródbłonka naczyń i przyspieszenie miażdżycy.
Choroby sercowo-naczyniowe o podłożu miażdżycowym dotykają ponad 300 milionów osób globalnie, a spośród wszystkich zgonów sercowo-naczyniowych 85 procent jest spowodowanych zawałem serca lub udarem mózgu.
Odrębnym, coraz częściej badanym czynnikiem jest zanieczyszczenie powietrza. Wzrost pyłowych i gazowych zanieczyszczeń powietrza zwiększa ryzyko zawału serca, szczególnie w okresie panowania niskich temperatur – wykazały badania polskich specjalistów. Smog nie jest więc jedynie problemem ekologicznym – jest problemem kardiologicznym.
Udar mózgu: gdy krew nie dociera do mózgu – lub zalewa go od środka
Udar mózgu to nagłe zaburzenie krążenia mózgowego, które prowadzi do niedotlenienia i uszkodzenia komórek nerwowych. Wyróżniamy dwa zasadniczo różne typy. Udar niedokrwienny – stanowiący około 80-85 procent wszystkich udarów – powstaje w wyniku zamknięcia tętnicy mózgowej przez zakrzep lub zator. Udar krwotoczny (wylew) -stanowiący 15-20 procent przypadków – to pęknięcie naczynia krwionośnego i wylew krwi do tkanki mózgowej lub przestrzeni podpajęczynówkowej.
W Unii Europejskiej udar mózgu jest drugą najczęstszą przyczyną zgonów i najczęstszą przyczyną niepełnosprawności osób dorosłych. W ciągu dekady między 2010 a 2019 rokiem całkowita liczba udarów i zgonów związanych z udarem wzrosła odpowiednio o 4 i 6 procent. 30-letnie prognozy szacują 27-procentowy wzrost tych wskaźników do 2047 roku.
Polska w 2021 roku wypadła najgorzej ze wszystkich państw centralnej Europy pod względem liczby przypadków incydentalnych udarów. Tylko w tym roku zdarzenia te dotknęły 72 tysiące ludzi, a liczba przypadków powszechnych – czyli osób żyjących ze skutkami udaru – wynosiła 485 tysięcy.
Czynniki ryzyka udaru – hierarchia naukowa
Do najważniejszych potencjalnie modyfikowalnych czynników ryzyka udaru zalicza się: nadciśnienie tętnicze, choroby serca – głównie migotanie przedsionków i zawał serca – cukrzycę, zwężenie tętnicy szyjnej wewnętrznej, nikotynizm, alkoholizm, małą aktywność fizyczną oraz zaburzenia gospodarki lipidowej.
Nadciśnienie tętnicze jest czynnikiem numer jeden – i najtragiczniej zarazem niedocenianym. Nadciśnienie nie boli, ale może doprowadzić do zagrażających życiu powikłań, jak udar mózgu, niewydolność i zawał serca, a także uszkodzenie naczyń siatkówki oka czy niewydolność nerek. Są badania, z których wynika, że niemal połowa osób, u których zdiagnozowano nadciśnienie, po pół roku od rozpoznania przestaje przyjmować regularne leki, które im zaordynowano.
Migotanie przedsionków zasługuje na specjalną uwagę jako czynnik ryzyka udaru niedokrwiennego. W tej arytmii serce bije nieregularnie – co sprzyja tworzeniu się skrzeplin w przedsionkach, które z prądem krwi mogą dotrzeć do naczyń mózgowych i je zablokować. Ryzyko udaru u osób z migotaniem przedsionków jest od 3 do 5 razy wyższe niż u osób z rytmem zatokowym. W Polsce migotanie przedsionków dotyczy szacunkowo 600-700 tysięcy osób, z czego znaczna część pozostaje niezdiagnozowana.
Wiek jest najistotniejszym niemodyfikowalnym czynnikiem ryzyka udaru. Po ukończeniu 55. roku życia ryzyko wystąpienia udaru zwiększa się dwukrotnie w każdej kolejnej dekadzie życia.
Niepokojący trend dotyczy młodszych grup wiekowych. Udary dotyczą także młodych ludzi. Jedną z możliwych przyczyn jest fakt, że rośnie liczba młodych osób, które mają różnego rodzaju zaburzenia metaboliczne zwiększające ryzyko chorób naczyniowych mózgu. Raport NFZ z 2024 roku potwierdza zwiększenie liczby zachorowań na udar niedokrwienny mózgu w młodszych grupach wiekowych na przestrzeni ostatnich kilku lat.
Wspólny mianownik: co łączy zawał i udar
Zarówno zawał serca, jak i udar mózgu mają wspólny biochemiczny mianownik: miażdżyca, nadciśnienie, cukrzyca, otyłość, palenie i brak ruchu uszkadzają naczynia krwionośne na całej ich długości – czy to wieńcowe, czy mózgowe. To dlatego ktoś, kto przebył zawał, ma istotnie wyższe ryzyko udaru. I odwrotnie.
Malejące wskaźniki nowych udarów są na ogół przypisywane skutecznym strategiom zapobiegawczym, takim jak kontrola nadciśnienia i rzucenie palenia. Jednak ze względu na starzenie się populacji europejskiej liczba osób mających udar nadal rosła.
Odsetek zgonów z powodu schorzeń sercowo-naczyniowych wśród wszystkich zgonów w Polsce spadał z 52 procent w roku 1991 do 35 procent w 2021 roku. Wśród przyczyn tej zmiany wymienia się najczęściej: obniżenie średniego poziomu cholesterolu we krwi, zmniejszenie populacji palących mężczyzn, zmniejszenie średnich wartości ciśnienia tętniczego wśród kobiet, a także postęp w zakresie terapii kardiologicznej.
To dobra wiadomość: postęp jest możliwy. I w dużej mierze zależy od decyzji podejmowanych znacznie wcześniej niż w dniu karetki.
Sygnały alarmowe: kiedy dzwonić po pogotowie
Objawy zawału serca najczęściej obejmują: silny ból lub uczucie ucisku w klatce piersiowej promieniujące do lewego ramienia, szczęki lub pleców, duszność, pocenie się, nudności i uczucie zbliżającej się śmierci. U kobiet objawy bywają mniej typowe: zmęczenie, mdłości, ból pleców lub żuchwy – bez klasycznego bólu w klatce. To jeden z powodów, dla których zawał u kobiet jest często diagnozowany z opóźnieniem.
Objawy udaru mózgu skrótem FAST: Face – opadnięcie kącika ust lub asymetria twarzy; Arms – niemożność uniesienia obu rąk na tę samą wysokość; Speech – niewyraźna lub bełkotliwa mowa; Time – czas. Przy każdym z tych objawów należy natychmiast dzwonić pod numer 112. Polskie dane pokazały, że leczenie trombolityczne redukuje ryzyko zgonu o 26 procent, a leczenie metodą trombektomii mechanicznej o 17 procent. Każda minuta bez leczenia oznacza utratę kolejnych komórek nerwowych.
„Niestety udary dotyczą także młodych ludzi. Jedną z możliwych przyczyn jest fakt, że rośnie liczba młodych osób, które mają różnego rodzaju zaburzenia metaboliczne zwiększające ryzyko chorób naczyniowych mózgu” – prof. dr hab. Anna Kostera-Pruszczyk, Katedra i Klinika Neurologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Uwaga redakcji: Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Został oparty na danych epidemiologicznych, wytycznych towarzystw naukowych i publikacjach recenzowanych, jednak nie stanowi porady medycznej, diagnozy ani zalecenia terapeutycznego. Wszelkie decyzje dotyczące zdrowia – w tym ocena indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego, diagnostyka, leczenie i profilaktyka – należą wyłącznie do kompetencji lekarza. W przypadku jakichkolwiek objawów ze strony serca lub objawów sugerujących udar należy bezzwłocznie skontaktować się ze służbami ratunkowymi pod numerem 112.
