Odrzucając teologiczny patos, Wielki Czwartek można zdefiniować jako moment założycielski dla kluczowych struktur chrześcijaństwa. To pierwszy dzień Triduum Paschalnego, w którym narracja historyczna o Ostatniej Wieczerzy spotyka się z twardą symboliką liturgiczną. W ujęciu analitycznym jest to dzień ustanowienia dwóch fundamentów: sakramentu Eucharystii oraz kapłaństwa, a także radykalnego zdefiniowania pojęcia przywództwa.
Z historycznego i teologicznego punktu widzenia, wydarzenia w Wieczerniku były transformacją tradycyjnej żydowskiej wieczerzy paschalnej w nowy rytuał. Ustanowienie Eucharystii to przejście od ofiary ze zwierząt do ofiary bezkrwawej. Równolegle, nakaz „to czyńcie na moją pamiątkę” stanowi akt założycielski dla stanu kapłańskiego. Wielki Czwartek to de facto dzień instytucjonalizacji tych form – w godzinach porannych w katedrach odprawiana jest Msza Krzyżma, podczas której biskup święci oleje (chorych i krzyżmo) używane później przez cały rok do sprawowania sakramentów, a księża odnawiają swoje przyrzeczenia.
Jednym z najmocniejszych symboli tego dnia jest obrzęd Mandatum, czyli obmycie nóg. W realiach starożytnego Bliskiego Wschodu była to czynność zarezerwowana wyłącznie dla niewolników i służby najniższej rangi. Wykonanie tego gestu przez Chrystusa wobec swoich uczniów było całkowitym odwróceniem ówczesnej hierarchii społecznej. To symboliczny, ale bardzo twardy komunikat: w nowym paradygmacie chrześcijańskim władza i autorytet są nierozerwalnie związane z bezwarunkową służbą.
Wieczorna Msza Wieczerzy Pańskiej zamyka okres Wielkiego Postu, ale jej zakończenie jest gwałtowne i pozbawione standardowych form. W trackie liturgii milkną dzwony i organy, zastąpione przez głuche kołatki. Następuje obnażenie ołtarza (sparcie z niego obrusów, świec i mszału). Z przestrzeni sakralnej znika wszystko, co symbolizuje obecność i celebrację. Ostatnim akcentem jest przeniesienie konsekrowanych hostii do tzw. Ciemnicy (Ołtarza Wystawienia). To surowy, wizualny zapis aresztowania, uwięzienia i całkowitego osamotnienia przed wydarzeniami Wielkiego Piątku.
