Naukowcy z Uniwersytetu Gdańskiego wchodzą w decydującą fazę prac nad nową metodą walki z niedrobnokomórkowym rakiem płuca (NSCLC). W ramach projektu SWIFT badacze z Międzynarodowego Centrum Badań nad Szczepionkami Przeciwnowotworowymi (ICCVS) rozpoczęli przygotowania do badań klinicznych terapii komórkowej. Wyniki ich prac dają nadzieję nie tylko na skuteczniejsze leczenie, ale także na stworzenie uniwersalnego leku oraz bezinwazyjnych metod diagnostycznych opartych na analizie krwi.
Rak płuca pozostaje jednym z największych wyzwań współczesnej onkologii. W Polsce diagnozę tę słyszy rocznie ponad 20 tysięcy osób. Szczególnie groźny jest niedrobnokomórkowy rak płuca (NSCLC), który odpowiada za około 85 proc. wszystkich przypadków tej choroby na świecie. Każdego roku rozpoznaje się go u ponad 2 mln pacjentów, w tym u ponad 300 tys. w samej Europie.
Statystyki przeżywalności są alarmujące – średnio 80 proc. chorych umiera w ciągu pięciu lat od postawienia diagnozy. Wysoka śmiertelność wynika w dużej mierze z bezobjawowego rozwoju nowotworu we wczesnym stadium, co prowadzi do jego późnego wykrycia, gdy szanse na skuteczne leczenie są już znacznie ograniczone.
Własna armia pacjenta przeciwko nowotworowi
Odpowiedzią na te statystyki ma być terapia opracowywana przez zespół prof. dr hab. Natalii Marek-Trzonkowskiej w ramach projektu SWIFT (Science for Welfare, Innovations and Forceful Therapies). Metoda opiera się na wykorzystaniu naturalnych mechanizmów obronnych organizmu. Naukowcy z Gdańska opracowali algorytm, który pozwala zidentyfikować we krwi pacjenta specyficzne komórki wykazujące działanie przeciwnowotworowe.
Choć w organizmie jest ich niewiele, badacze potrafią je wyizolować i namnożyć w warunkach laboratoryjnych do ilości terapeutycznych. Tak przygotowane komórki, podane pacjentowi jako lek, zyskują przewagę liczebną nad nowotworem. Obecnie trwają prace nad optymalizacją procesu produkcji zgodnie z rygorystycznymi wymogami dobrej praktyki produkcyjnej (GMP), co jest niezbędnym warunkiem rozpoczęcia badań klinicznych z udziałem ludzi. Celem pierwszej fazy tych badań będzie potwierdzenie bezpieczeństwa terapii oraz ustalenie optymalnej dawki leku.
Od terapii „szytej na miarę” do leku uniwersalnego
Początkowe założenia projektu przewidywały stworzenie terapii ściśle personalizowanej, dostosowanej indywidualnie do każdego chorego. W toku badań naukowcy dokonali jednak istotnego odkrycia – zidentyfikowali unikatowe cechy nowotworu, które nie występują w zdrowych tkankach, ale powtarzają się u większości pacjentów z NSCLC.
Odkrycie to otwiera drogę do opracowania terapii bardziej uniwersalnej. Oznacza to, że lek mógłby być nie tylko skuteczniejszy, ale również tańszy w produkcji i łatwiej dostępny dla szerszego grona pacjentów, niż w przypadku procedur wysoce zindywidualizowanych.
Zidentyfikowanie uniwersalnych markerów nowotworowych ma kluczowe znaczenie również dla diagnostyki. Obecnie wykrywanie raka płuca opiera się głównie na tomografii komputerowej, do której dostęp bywa ograniczony. Badacze z UG pracują nad wykorzystaniem odkrytych cech nowotworu do stworzenia testów diagnostycznych z krwi.
Jeśli prace zakończą się sukcesem, diagnostyka przesiewowa raka płuca mogłaby w przyszłości polegać na prostym badaniu próbki krwi, co znacząco przyspieszyłoby wykrywalność choroby we wczesnym stadium.
Uderzenie w źródło przerzutów i tarcza dla leku
W mijającym roku zespół odnotował kolejny sukces – udało się wyizolować, scharakteryzować i namnożyć komórki macierzyste raka płuca. To właśnie one odpowiadają za wysoką złośliwość nowotworu i proces przerzutowania. Możliwość ich badania w laboratorium to pierwszy krok do stworzenia terapii celowanych w te najoporniejsze populacje komórek.
Równolegle, we współpracy z Technische Universität Dresden, trwają prace nad modyfikacją genetyczną komórek terapeutycznych. Naukowcy chcą wyposażyć je w swoistą „tarczę”, która uodporni je na związki wydzielane przez guz w celu zahamowania układu odpornościowego. Dzięki temu terapia ma pozostać skuteczna nawet w niesprzyjającym mikrośrodowisku nowotworu.
Prace badawcze finansowane są z Funduszy Europejskich w ramach programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG), realizowanego przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej.
