Kiedy ministerstwo z dumą ogłasza kolejne podwyżki podatku akcyzowego, licząc na gigantyczne wpływy do państwowej kasy, twarde prawa ekonomii po raz kolejny brutalnie weryfikują te optymistyczne założenia. Polski rynek wyrobów tytoniowych stał się właśnie podręcznikowym wręcz przykładem tego, jak drastyczne i nieprzemyślane obciążenia fiskalne wypychają konsumentów w objęcia przestępców.
Choć ogólny udział nieoficjalnego obiegu w polskiej gospodarce teoretycznie spada dzięki lepszej koniunkturze, istnieją sektory, które dosłownie toną w nielegalnym handlu. Szara strefa to dziś nie tylko rzemieślnik pracujący „na czarno”, ale potężne, zorganizowane grupy przestępcze i zagraniczne serwery, które każdego roku bezkarnie wyprowadzają z naszego budżetu miliardy złotych, śmiejąc się w twarz uczciwym podatnikom.
Gospodarka nieobserwowana to wielowymiarowy problem, który w Polsce szacowany jest na 17,7 proc. PKB, co przekłada się na oszałamiającą kwotę ponad 800 miliardów złotych. Jak zauważa prezes Głównego Urzędu Statystycznego, Marek Cierpiał-Wolan , szara strefa jest immanentną cechą każdej gospodarki, a kluczową kwestią pozostaje jej precyzyjny pomiar. Zgodnie z unijną metodologią, Urząd szacuje, że w 2023 roku udział szarej strefy wyniósł około 8,3 proc..
Warto spojrzeć na konkretne branże – największy udział nieoficjalnego obiegu notuje się obecnie w handlu, gdzie przekracza on 35 proc., oraz w budownictwie, z wynikiem powyżej 18 proc.. Aby skuteczniej walczyć z tym zjawiskiem i ograniczyć niedoszacowanie, Urząd planuje odejść od tradycyjnych badań próbkowych na rzecz zaawansowanej analityki, integrującej dane z kart płatniczych, telefonii komórkowej czy informacje pozyskiwane z internetu metodą web scrapingu. Dopiero zderzenie oficjalnych dokumentów z tak potężnymi zbiorami danych pozwoli oddzielić legalną rzeczywistość od przestępczego podziemia.
Tytoniowa katastrofa, czyli jak podwyżka akcyzy zrujnowała budżet
Prawdziwy dramat, na który zwraca uwagę ekspert Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych, Jacek Fundowicz, rozgrywa się jednak na rynku wyrobów nikotynowych. O ile w ujęciu ogólnym szara strefa w Polsce maleje, o tyle w sektorze papierosów jej udział w ubiegłym roku zwiększył się niemal dwukrotnie. Powód? Drastyczny, 25-procentowy wzrost podatku akcyzowego w 2025 roku. Decydenci spodziewali się wzrostu dochodów o 23 proc., jednak zderzenie z rzeczywistością było bolesne. Legalna sprzedaż papierosów runęła o 13 proc., a wpływy do budżetu wzrosły o zaledwie 3 proc., co ledwie zrekompensowało stopę inflacji.
Kto na tym zyskał? Zorganizowane grupy przestępcze oferujące wyroby z przemytu i nielegalnych fabryk. W efekcie państwowa kasa w 2025 roku uszczupliła się o astronomiczne 6 miliardów złotych względem optymistycznych założeń urzędników. Czysta strata z tytułu niezapłaconej akcyzy na samym rynku papierosów to rokrocznie 2,8 miliarda złotych.
E-papierosy w rękach internetowych przemytników i utrata przewagi w Europie
Patologia systemu nie omija nowoczesnych technologii. Na rynku e-papierosów szara strefa sięga już około 60 proc.. Mechanizm oszustwa jest tu banalnie prosty i bezczelnie skuteczny: produkty sprzedawane są przez strony ulokowane na zagranicznych serwerach, a towar trafia do polskich konsumentów wprost z zagranicznych magazynów.
Tacy internetowi sprzedawcy nie odprowadzają ani grosza akcyzy do polskiego budżetu. Państwo jest w tym starciu kompletnie bezradne, bo prawodawstwo nie nadąża za inwencją twórców nowoczesnych używek. Jeszcze kilka lat temu mogliśmy pochwalić się jednym z najniższych poziomów akcyzy na wyroby tytoniowe w Europie, ustępując jedynie Bułgarii. Dziś, po serii drastycznych podwyżek, aż 14 krajów Unii Europejskiej oferuje niższe opodatkowanie tego sektora niż Polska.
Kolejne podwyżki to zaproszenie do dalszego rozwoju mafii
Polska traci swoją pozycję prymusa w walce z nielegalnym rynkiem. Kiedyś szara strefa kurczyła się u nas w imponującym tempie, jednak nieprzemyślany fiskalizm rządu odwrócił ten trend. Na 2027 rok zaplanowano kolejne, potężne uderzenie w postaci wyższej akcyzy, a nowe podwyżki weszły w życie już w styczniu 2026 r.. Jak bez złudzeń podsumowuje Jacek Fundowicz , jeśli zaplanowana ścieżka podatkowa się nie zmieni, możemy być pewni dalszego, lawinowego rozrostu nielegalnego rynku. Przesadne opodatkowanie przestaje być w Polsce narzędziem zasilania budżetu, a staje się gwarantem zysków dla podziemia gospodarczego, które bez litości żeruje na błędach polityków i kieszeniach obywateli.
